बालेन सरकार, अब तिमीलाई छुट छैन

बालेन सरकार, अब तिमीलाई छुट छैन
पुराना सरकारलाई दोष दिएर होइन, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र उद्योगको बलियो जग बसालेर नेपाललाई समृद्धिको बाटोमा लैजाऊ
नेपालमा परिवर्तनका लागि धेरै आन्दोलन भए, धेरै संघर्ष भए, धेरै क्रान्ति भए र धेरै नेपालीले आफ्नो जीवनसमेत बलिदान गरे। व्यवस्था फेरिए, सरकार फेरिए, राजनीतिक दल र नेतृत्व फेरिए, तर आम नागरिकले खोजेको परिवर्तन भने अझै पूर्ण रूपमा आफ्नो घरआँगनमा आइपुगेको महसुस गर्न सकेका छैनन्। जनताको सपना के हो? एउटा सामान्य नेपालीले चाहेको कुरा धेरै ठूलो छैन। उसले आफ्ना छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिन सकोस्, परिवारमा कोही बिरामी हुँदा उपचार गराउन सकोस्, आफ्नै देशमा सम्मानपूर्वक काम गरेर घरपरिवार पाल्न सकोस्, सडकमा हिँड्दा खाल्डाखुल्डी र धुलोको समस्या नहोस्, ग्यास र आधारभूत आवश्यकताका सामानका लागि घण्टौँ लाइन बस्न नपरोस् र आफ्नो भविष्यप्रति निराश भएर देश छोड्नुपर्ने बाध्यता नहोस्—जनताको चाहना यति नै सामान्य र यति नै स्वाभाविक हो।

यही पृष्ठभूमिमा युवा नेतृत्वको सरकारले जिम्मेवारी सम्हाल्दा जनतामा नयाँ आशा पलाउनु स्वाभाविक हो। पुरानो राजनीतिक शैलीभन्दा फरक ढंगले काम होला, नयाँ सोच आउला, पुराना समस्यामाथि नयाँ तरिकाले प्रहार होला भन्ने अपेक्षा हुनु स्वाभाविक हो। तर सरकारसँग आशा राख्नुको अर्थ उसलाई अनन्त समयसम्म छुट दिनु होइन। बालेन सरकार, अब तिमीलाई छुट छैन। यसको अर्थ सरकार बनेको केही महिनामै नेपाल पूर्ण रूपमा बदलिनुपर्छ भन्ने होइन। देश परिवर्तन गर्न समय लाग्छ। दशकौँदेखि थुप्रिएका समस्या केही दिनमै समाधान हुँदैनन्। तर केही महिनामै सरकारले कुन दिशामा हिँडिरहेको छ भन्ने देखाउन सक्छ। केही महिनामै प्राथमिकता निर्धारण गर्न सक्छ। एक वर्षमै आधार निर्माणको सुरुवात गर्न सक्छ। आज जग बसाल्न सकिन्छ, भोलि पिल्लर ठड्याउन सकिन्छ, त्यसपछि बलियो संरचना निर्माण गर्न सकिन्छ र अन्ततः एउटा समृद्ध राष्ट्र निर्माण गर्न सकिन्छ।

अब पुराना सरकारहरूले के गरेनन् भनेर मात्र चर्चा गरेर बस्ने समय होइन। पुराना सरकारका कमजोरीबाट पाठ सिक्नुपर्छ, तर नयाँ सरकारले आफ्नो कामको जिम्मेवारी पनि आफैँ लिनुपर्छ। जनताले अब एउटै प्रश्न सोधिरहेका छन्—अब तिमीहरू के गर्छौ? सडकमा खाल्डा छन् भने पुरानो सरकारले बनाएको भन्दै बस्ने होइन, अहिलेबाट सुधार सुरु गर्नुपर्छ। अस्पतालमा समस्या छ भने त्यसको इतिहास सुनाएर बस्ने होइन, उपचार प्रणाली सुधार्नुपर्छ। बेरोजगारी छ भने अघिल्ला सरकारको तथ्यांक देखाएर मात्र पुग्दैन, नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ। जनताले भाषणभन्दा आफ्नो जीवनमा देखिने परिवर्तन खोजिरहेका छन्।

शिक्षा : कुनै बच्चाको भविष्य गरिबीले रोक्नु हुँदैन
नेपालको समृद्धिको पहिलो जग शिक्षा हो। देशका सबै बालबालिकाले आफ्नो आर्थिक अवस्थाका कारण अवसर गुमाउनु हुँदैन। एउटा गरिब परिवारमा जन्मिएको बच्चाले पनि राम्रो शिक्षा पाउने अवसर पाउनुपर्छ। पढ्न चाहने बच्चा केवल पैसा नभएकै कारण विद्यालय वा उच्च शिक्षाबाट वञ्चित हुने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्छ। सरकारले आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका विद्यार्थीका लागि प्रभावकारी शिक्षा सहायता प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ। शुल्क, किताब, आवश्यक सामग्री वा अन्य खर्चका कारण कुनै बच्चाको पढाइ रोकिनु हुँदैन।

आवश्यक परे सरकारले विद्यार्थीको नाममा दीर्घकालीन शैक्षिक ऋणको व्यवस्था गर्न सक्छ। आज सरकारले विद्यार्थीलाई पढ्न सहयोग गर्ने र भोलि उसले रोजगारी पाएपछि आफ्नो क्षमताअनुसार त्यो रकम फिर्ता गर्ने व्यवस्था पनि सोच्न सकिन्छ। तर मुख्य कुरा पैसा कम भएकै कारण कुनै नेपाली बालबालिकाले आफ्नो प्रतिभा गुमाउनु हुँदैन। शिक्षालाई खर्च होइन, भविष्य निर्माण गर्ने लगानीका रूपमा हेर्नुपर्छ। आज एउटा बच्चालाई शिक्षित बनाउनु भनेको भोलि एउटा परिवार मात्र होइन, सिंगो देशलाई सक्षम बनाउनु हो।

स्वास्थ्य : पहिला मानिसलाई बचाऊ, पैसा पछि सोचौँ
स्वास्थ्यको विषय अझ संवेदनशील छ। कुनै व्यक्ति बिरामी भएर अस्पताल पुग्दा उपचार पाउनुभन्दा पहिले पैसा जम्मा गर्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्छ। विशेषगरी आर्थिक अवस्था अत्यन्त कमजोर भएका नागरिकलाई आकस्मिक उपचारबाट वञ्चित गरिनु हुँदैन। मानिसको जीवनभन्दा पैसा ठूलो हुन सक्दैन।

सरकारी अस्पताललाई सक्षम, आधुनिक र भरपर्दो बनाउनुपर्छ। निजी अस्पताललाई पनि राज्यको स्वास्थ्य प्रणालीसँग सहकार्य गर्ने वातावरण बनाउन सकिन्छ। आर्थिक रूपमा कमजोर नागरिकको उपचार खर्च सरकारले कुनै न कुनै संरचनाबाट व्यवस्थापन गर्न सक्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। सबै उपचार सबैका लागि सधैँ निःशुल्क बनाउन सम्भव नहुन सक्छ, तर पैसा नभएकै कारण आवश्यक उपचार नपाएर नागरिकको जीवन जोखिममा पर्ने अवस्था स्वीकार्य हुनु हुँदैन।

राज्यले एउटा स्पष्ट सोच बनाउनुपर्छ—पहिला नागरिकलाई बाँच्न देऊ, त्यसपछि उसले आफ्नो क्षमता अनुसार योगदान गर्न सक्ने वातावरण बनाऊ। स्वास्थ्य सेवा राज्यको दायित्व हो भन्ने भावना बलियो बनाउनुपर्छ।

रोजगारी : विदेश जानु विकल्प होस्, बाध्यता होइन
नेपालको अर्को ठूलो समस्या रोजगारी हो। आज धेरै युवा आफ्नो देशमा अवसर नदेखेर विदेश जाने तयारीमा छन्। विमानस्थलमा देखिने युवाहरूको लामो लाइन केवल यात्राको दृश्य होइन; त्यो देशभित्र पर्याप्त अवसर सिर्जना हुन नसकेको पीडाको पनि संकेत हो।

विदेश जानु आफैँमा गलत होइन। संसारका जुनसुकै देशमा गएर ज्ञान, सीप र अनुभव हासिल गर्नु सकारात्मक हुन सक्छ। समस्या त्यतिबेला हुन्छ जब आफ्नै देशमा काम गर्ने अवसर नहुँदा विदेश जानु बाध्यता बन्छ। सरकारले यस्तो नेपाल निर्माण गर्नुपर्छ जहाँ एउटा युवाले आफ्नो भविष्य बनाउन नेपालमै सम्भावना देखोस्।

यसका लागि सरकारी जागिर मात्र पर्याप्त हुँदैन। निजी क्षेत्र बढाउनुपर्छ। साना तथा ठूला उद्योग खोल्न सहज बनाउनुपर्छ। पर्यटन, कृषि, जलविद्युत्, सूचना प्रविधि, उत्पादन, निर्माण, सेवा र अन्य क्षेत्रमा रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ। युवालाई केवल जागिर खोज्ने होइन, अरूलाई समेत रोजगारी दिने उद्यमी बन्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।

उद्योग र लगानी : देशमा पैसा मात्र होइन, अवसर भित्र्याऊ
नेपालमा उद्योग खोल्न चाहने व्यक्तिले अनावश्यक प्रशासनिक झन्झट झेल्नुपर्ने अवस्था हटाउनुपर्छ। व्यवसाय दर्ता, अनुमति, कर, जग्गा, विद्युत् र अन्य प्रक्रियालाई सरल र पारदर्शी बनाउनुपर्छ। सरकारको काम उद्योगीलाई रोक्ने होइन, सही नियमभित्र उद्योग सञ्चालन गर्न सहज बनाउने हुनुपर्छ।

देशमा आर्थिक स्रोत कम छ भने संसारभरका लगानीकर्ता र उद्यमीलाई नेपालमा बोलाउनुपर्छ। स्पष्ट सन्देश दिनुपर्छ—नेपालमा लगानी गर्नुस्, उद्योग खोल्नुस्, रोजगारी सिर्जना गर्नुस्; सरकारले सुरक्षित, स्थिर र पारदर्शी वातावरण बनाउँछ। विदेशी लगानी ल्याउँदा केवल पैसा भित्र्याउने होइन, नयाँ प्रविधि, नयाँ सीप, नयाँ बजार र रोजगारी पनि भित्र्याउने नीति हुनुपर्छ।

नेपाललाई केवल विदेशबाट सामान ल्याएर बेच्ने देश बनाउने होइन, आफ्नै उत्पादन गर्ने देश बनाउनुपर्छ। हामीले उत्पादन गर्न सक्ने वस्तु बाहिरबाट किन ल्याउने? कृषि उत्पादनदेखि खाद्य प्रशोधनसम्म, कपडादेखि निर्माण सामग्रीसम्म, प्रविधिदेखि औषधिसम्म सम्भावना खोज्नुपर्छ। उद्योग बढे रोजगारी बढ्छ, रोजगारी बढे आम्दानी बढ्छ र आम्दानी बढे अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ।

पूर्वाधार : विकास जनताले आँखाले देख्न सक्नुपर्छ
ठूला विकासका योजना र ठूला भाषण मात्र पर्याप्त छैनन्। नागरिकले आफ्नो दैनिक जीवनमा विकास महसुस गर्नुपर्छ। घरबाट बाहिर निस्कँदा सडक राम्रो होस्, यातायात व्यवस्थित होस्, धुलो–धुवाँ कम होस्, खानेपानी नियमित होस्, फोहोर व्यवस्थापन राम्रो होस् र सरकारी सेवा लिन घण्टौँ कार्यालय धाउन नपरोस्।

काठमाडौंलगायत विभिन्न सहरमा देखिने खाल्डाखुल्डी, अव्यवस्थित सडक, धुलो र धुवाँजस्ता समस्या साना देखिए पनि नागरिकको दैनिक जीवनमा यसको ठूलो प्रभाव पर्छ। त्यसैले सरकारले ठूला योजना मात्र होइन, नागरिकले तुरुन्तै महसुस गर्न सक्ने साना सुधारलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ।

देश परिवर्तन भनेको केवल ठूलो भवन बनाउनु होइन। एउटा राम्रो सडक पनि विकास हो। एउटा व्यवस्थित सरकारी कार्यालय पनि विकास हो। एउटा सफा अस्पताल पनि विकास हो। एउटा राम्रो विद्यालय पनि विकास हो। एउटा युवाले नेपालमै रोजगारी पाउनु पनि विकास हो।

ऊर्जा र आधारभूत आवश्यकता : सामान्य जीवन सहज बनाऊ
ग्यासका लागि लाइन बस्नुपर्ने, आवश्यक वस्तुको अभाव हुने वा आधारभूत सेवाका लागि नागरिकले अनावश्यक दुःख पाउने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्छ। नेपालसँग जलविद्युत्को ठूलो सम्भावना छ। त्यसलाई देशको दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षासँग जोड्नुपर्छ। जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा र अन्य सम्भावित स्रोतको विकाससँगै घरघरमा भरपर्दो ऊर्जा पुर्‍याउने नीति बनाउनुपर्छ।

सरकारको सफलता संसद् वा मन्त्रालयमा मात्र देखिनु हुँदैन। एउटा आम परिवारको भान्सामा, विद्यालयमा, अस्पतालमा र काम गर्ने ठाउँमा पनि देखिनुपर्छ। नागरिकले आफ्नो दैनिक जीवन सहज भएको महसुस गरेपछि मात्र सरकारको कामको वास्तविक अर्थ देखिन्छ।

सुशासन : कामको हिसाब जनतासामु देऊ
नेपालमा योजना र घोषणा धेरै भए, तर कार्यान्वयनमा समस्या देखिँदै आएको छ। अब प्रत्येक मन्त्रालय र सरकारी निकायले स्पष्ट लक्ष्य राख्नुपर्छ। कुन काम कहिलेसम्म गर्ने, कति खर्च गर्ने, जिम्मेवार व्यक्ति वा निकाय को हो र अन्तिम परिणाम के आयो भन्ने कुरा जनताले थाहा पाउनुपर्छ।

सरकारी सेवा सकेसम्म सरल र डिजिटल बनाउनुपर्छ। सामान्य कामका लागि नागरिकले कार्यालय धाउँदै दिन बिताउनुपर्ने अवस्था हटाउनुपर्छ। भ्रष्टाचारविरुद्ध केवल भाषण गरेर हुँदैन; प्रणाली नै यस्तो बनाउनुपर्छ जहाँ अनियमितता गर्न कठिन होस् र जिम्मेवारीबाट भाग्न नसकियोस्।

मन्त्रीदेखि कर्मचारीसम्म सबैले आफूलाई एउटै प्रश्न सोध्नुपर्छ—आज मैले जनताको जीवनमा के सुधार ल्याएँ? यही प्रश्नले सरकारलाई कामप्रति जिम्मेवार बनाउँछ।

निराशाको समाधान भाषण होइन, अवसर हो
नेपालमा नागरिकको निराशा बढ्नुको पछाडि धेरै कारण छन्। बेरोजगारी, आर्थिक कठिनाइ, शिक्षा र स्वास्थ्यको महँगो भार, भविष्यको अनिश्चितता र परिवार चलाउन कठिन हुने अवस्थाले मानिसलाई निराश बनाउँछ। त्यसैले सरकारको काम केवल सडक वा भवन बनाउनु मात्र होइन; नागरिकलाई भविष्यप्रति आशावादी बनाउनु पनि हो।

एउटा युवाले काम पायो भने आशा बढ्छ। एउटा किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पायो भने आशा बढ्छ। एउटा बच्चाले आर्थिक समस्याका कारण पढाइ छोड्नु परेन भने आशा बढ्छ। एउटा बिरामीले पैसाको अभावमा उपचार गुमाउनु परेन भने आशा बढ्छ। एउटा सानो व्यवसायीले सहज रूपमा आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्न पायो भने आशा बढ्छ।

यसैले निराशासँग लड्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय अवसर सिर्जना गर्नु हो।

अबको बाटो : आज जग, भोलि पिल्लर, त्यसपछि बलियो संरचना
बालेन सरकारसँग केही महिनामै नेपाल पूर्ण रूपमा बदल्ने अपेक्षा राख्नु उचित हुँदैन। देशका समस्या दशकौँमा बनेका छन् भने समाधान पनि योजनाबद्ध रूपमा अघि बढ्नुपर्छ। तर केही महिनामै सरकारले आफ्नो दिशा देखाउन सक्छ। केही महिनामै प्राथमिकता स्पष्ट गर्न सक्छ। एक वर्षभित्र आधारभूत सुधारको जग बसाल्न सक्छ।

देश निर्माण पनि घर बनाउने जस्तै हो। आज जग बसालौँ, भोलि पिल्लर ठड्याऔँ, त्यसपछि बलियो संरचना बनाऔँ र अन्ततः समृद्ध राष्ट्र निर्माण गरौँ। सुरुमै चमत्कार खोज्नु आवश्यक छैन। सुरुमै सही दिशा र बलियो आधार चाहिन्छ। त्यसपछि निरन्तर काम गर्दै परिणाम निकाल्नुपर्छ।

सरकारले साना कामलाई सानो नठानोस्। एउटा विद्यालयबाट सुरु गरौँ। एउटा अस्पतालबाट सुरु गरौँ। एउटा सडकबाट सुरु गरौँ। एउटा उद्योगलाई सहज बनाऔँ। एउटा सरकारी सेवा डिजिटल बनाऔँ। एउटा युवालाई रोजगारी दिऔँ। यिनै साना सुरुवातहरू जोडिँदै गएपछि ठूलो परिवर्तन निर्माण हुन्छ।

अब पुरानो सरकारको हिसाब होइन, नयाँ सरकारको कामको हिसाब
अघिल्ला सरकारका गल्ती थिए भने तिनबाट पाठ सिक्नुपर्छ। तर ती गल्ती देखाएर वर्तमान सरकार सधैँ उम्कन सक्दैन। इतिहासले वर्तमान सरकारलाई पनि मूल्यांकन गर्नेछ। त्यसैले अब प्रश्न पुराना सरकारले के गरेनन् भन्ने मात्र होइन; बालेन सरकारले के गर्‍यो? भन्ने हुनेछ।

युवा नेतृत्व हुनु आफैँमा पर्याप्त उपलब्धि होइन। युवा सोचलाई परिणाममा बदल्न सक्नु नै उपलब्धि हो। जनताले नयाँ अनुहारभन्दा नयाँ परिणाम चाहेका छन्। नयाँ भाषणभन्दा नयाँ अवसर चाहेका छन्। नयाँ नाराभन्दा आफ्नो जीवनमा आउने सुधार चाहेका छन्।

अन्तिम कुरा : जनताले चमत्कार होइन, कामको सुरुवात खोजेका छन्
नेपाललाई एकै रातमा समृद्ध बनाउन सकिँदैन। तर समृद्धिको बाटोमा आजै हिँड्न सुरु गर्न सकिन्छ। अहिलेको सरकारले यही जिम्मेवारी लिनुपर्छ। पुराना सरकारका कमजोरीलाई पाठ बनाऊ, तर बहाना नबनाऊ। जनताले तिमीलाई विगतको आलोचना गर्न मात्र जिम्मेवारी दिएका होइनन्; भविष्य निर्माण गर्न जिम्मेवारी दिएका हुन्।

शिक्षालाई प्राथमिकता देऊ। स्वास्थ्यलाई नागरिकको अधिकारका रूपमा बलियो बनाऊ। रोजगारी सिर्जना गर। उद्योग खोल्न सहज बनाऊ। नेपालमा लगानी भित्र्याऊ। युवालाई अवसर देऊ। पूर्वाधार सुधार गर। ऊर्जा र आधारभूत सेवा भरपर्दो बनाऊ। सुशासन कायम गर। सरकारी कामको परिणाम जनतासामु सार्वजनिक गर।

आज जग बसाल, भोलि पिल्लर ठड्याऊ, त्यसपछि संरचना निर्माण गर र अन्ततः बलियो, समृद्ध र आत्मनिर्भर नेपाल निर्माण गर।

जनताले रातारात चमत्कार मागेका छैनन्। उनीहरूले केही महिनामै सरकार कुन दिशामा हिँडिरहेको छ भन्ने देख्न चाहेका छन्। एक वर्षमा आधार निर्माण भएको देख्न चाहेका छन्। त्यसपछि वर्षैपिच्छे आफ्नो जीवनमा सुधार आएको अनुभव गर्न चाहेका छन्।

अब बहाना होइन, काम चाहिन्छ। अब दोषारोपण होइन, निर्माण चाहिन्छ। अब भाषण होइन, परिणाम चाहिन्छ। अब आश्वासन होइन, विश्वास चाहिन्छ।

बालेन सरकार, अब तिमीलाई छुट छैन।

जनताको सपना ठूलो छैन—आफ्नै देशमा सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने वातावरण हो। आफ्ना बच्चालाई पढाउन पाउने, बिरामी हुँदा उपचार पाउने, काम गरेर परिवार पाल्न पाउने र भविष्यका लागि आशावादी हुन पाउने नेपाल हो। यदि यही सामान्य सपना पूरा गर्न सरकार इमानदारीका साथ लाग्छ भने परिवर्तन सम्भव छ।

तर त्यसका लागि आजैबाट काम सुरु गर्नुपर्छ। जग आजै बस्नुपर्छ। पिल्लर आजैदेखि उठ्नुपर्छ। संरचना आजैदेखि बन्नुपर्छ। अनि समृद्ध नेपालको यात्रा पनि आजैदेखि सुरु हुनुपर्छ।

किनकि अब जनताले अर्को वाचा होइन—परिवर्तनको सुरुवात खोजिरहेका छन्।

लेखक परिचय
शंकर भण्डारी राजनीतिक शास्त्रका PhD शोधार्थी तथा समसामयिक राजनीतिक, सामाजिक र प्रवासी नेपाली समुदायसँग सम्बन्धित विषयमा लेखन गर्ने लेखक हुन्।