अमेरिकाले छोटो समयमा कसरी विकासको फड्को मार्‍यो? नेपालले अब के सिक्ने?
विश्वका समृद्ध र शक्तिशाली राष्ट्रहरूको इतिहास हेर्दा हरेक देशको विकासको बाटो फरक–फरक देखिन्छ। कसैले हजारौँ वर्षको सभ्यता बोकेर आधुनिक राष्ट्र निर्माण गरेका छन् भने कसैले तुलनात्मक रूपमा छोटो समयमा आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक, वैज्ञानिक र प्राविधिक क्षेत्रमा असाधारण फड्को मारेका छन्। संयुक्त राज्य अमेरिका यसको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण हो। आधुनिक अमेरिकी राष्ट्र निर्माणको इतिहास करिब अढाई शताब्दीको मात्र हो। सन् १७७६ मा स्वतन्त्रताको घोषणा गर्दा आजको जस्तो विशाल अर्थतन्त्र, विश्वव्यापी प्रभाव, अत्याधुनिक उद्योग, विश्वविद्यालय, प्रविधि र पूर्वाधार भएको अमेरिका थिएन। त्यहाँ पहिलेदेखि नै हजारौँ वर्षदेखि बसोबास गर्दै आएका मूलनिवासी समुदायहरूको आफ्नै सभ्यता र संस्कृति थियो, त्यसपछि युरोपेली उपनिवेश विस्तार भयो र अन्ततः स्वतन्त्र अमेरिकी राष्ट्रको निर्माण भयो। त्यसैले अमेरिकाको सफलताको वास्तविक प्रश्न “त्यहाँ केही पनि थिएन” भन्ने होइन; प्रश्न यो हो कि आधुनिक राष्ट्रका रूपमा स्थापना भएपछि अमेरिकाले कसरी यति छोटो समयमा आफ्नो राजनीतिक संस्था, कृषि, उद्योग, पूँजी, शिक्षा, पूर्वाधार, सुरक्षा, विज्ञान, प्रविधि र विश्वव्यापी आर्थिक सम्बन्धलाई यति तीव्र रूपमा विकास गर्न सक्यो? यही प्रश्न नेपालका लागि पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ, किनभने नेपालको इतिहास अमेरिकाभन्दा धेरै पुरानो छ, नेपाल स्वतन्त्र राष्ट्रका रूपमा लामो इतिहास बोकेको देश हो, तर आज पनि आर्थिक विकास, रोजगारी, उत्पादन, शिक्षा, उद्योग र संस्थागत क्षमताका क्षेत्रमा हामीले अपेक्षित गति लिन सकेका छैनौँ।

अमेरिकाको विकासको पहिलो आधार राष्ट्र निर्माणसँगै संस्थाको निर्माण थियो। स्वतन्त्र भएपछि अमेरिकाले राजनीतिक संरचना, संविधान, संघीय सरकार, संसद्, अदालत, राज्य सरकार र निर्वाचन प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्दै गयो। सत्ता व्यक्तिको इच्छामा मात्र चल्ने होइन, कानुन र संस्थाले चलाउने प्रणाली निर्माण गर्ने प्रयास गरियो। नेतृत्व परिवर्तन हुँदै गए पनि राज्यका आधारभूत संस्था निरन्तर सञ्चालन हुने वातावरण बन्यो। यही कुरा नेपालले गम्भीर रूपमा सिक्नुपर्छ। देशमा प्रधानमन्त्री वा मन्त्री परिवर्तन हुनु लोकतन्त्रको सामान्य प्रक्रिया हो, तर सरकार परिवर्तन हुँदैमा देशको विकास योजना, आर्थिक नीति, पूर्वाधार योजना र राष्ट्रिय प्राथमिकता नै परिवर्तन भइरहने हो भने दीर्घकालीन समृद्धि सम्भव हुँदैन। नेपालमा पनि अब व्यक्ति र दलभन्दा बलिया संस्था, स्थिर नीति, जवाफदेही प्रशासन र कानुनी शासन निर्माण गर्नुपर्छ। समृद्धिको पहिलो आधार राजनीतिक स्थिरता मात्र होइन, स्थिर र सक्षम संस्था हो।

अमेरिकाले कृषि क्षेत्रलाई पनि आर्थिक विकासको आधार बनायो। विशाल भूभाग, कृषि उत्पादन, बजार विस्तार र कृषि प्रविधिको प्रयोगसँगै उत्पादन बढ्दै गयो। पछि कृषि केवल जीविकोपार्जनको माध्यममा सीमित रहेन; ठूलो बजार, प्रशोधन, भण्डारण, यातायात र व्यापारसँग जोडियो। कृषि उत्पादनलाई उद्योगसँग जोड्दा एउटा नयाँ आर्थिक चक्र निर्माण भयो। नेपालले पनि यही पाठ सिक्न सक्छ। हाम्रो कृषि अझै ठूलो जनसंख्याको आधार हो, तर कृषि उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण, बजार र निर्यातलाई एउटै प्रणालीमा जोड्न सकिएको छैन। किसानले उत्पादन गर्ने, व्यापारीले बजार खोज्ने र उपभोक्ताले महँगो सामान किन्ने अवस्थालाई बदल्नुपर्छ। नेपालको कृषि खेतबाट कारखानासम्म, कारखानाबाट बजारसम्म र बजारबाट निर्यातसम्म जोडिनुपर्छ। कृषि आधुनिकीकरण, सिँचाइ, प्रविधि, बीउ, मल, भण्डारण, कृषि बीमा, प्रशोधन उद्योग र बजार व्यवस्थापनलाई एउटै राष्ट्रिय योजनामा राख्न सके कृषि पनि उद्योग र रोजगारीको ठूलो आधार बन्न सक्छ।

अमेरिकाको वास्तविक आर्थिक फड्को भने औद्योगिकीकरणसँग जोडियो। उत्पादनका ठूला उद्योग स्थापना भए, कारखाना विस्तार भए, स्टिल, ऊर्जा, मेसिन, कपडा, खाद्य प्रशोधन, निर्माण र अन्य उत्पादन क्षेत्रमा ठूलो लगानी भयो। रेलमार्ग र अन्य यातायात संरचनाले विभिन्न क्षेत्रलाई बजारसँग जोड्यो। उद्योगले रोजगारी सिर्जना गर्‍यो, रोजगारीले आम्दानी बढायो, आम्दानीले बजार विस्तार गर्‍यो र बजार विस्तारले अझ बढी उत्पादन र लगानीलाई प्रोत्साहन गर्‍यो। यसरी उद्योग–रोजगारी–आम्दानी–बजार–लगानी–उत्पादन को चक्र निर्माण हुँदै गयो। नेपालले पनि अब यही प्रकारको आर्थिक चक्र निर्माण गर्नुपर्छ। जलविद्युत् उत्पादन गरेर मात्र हुँदैन, त्यसबाट चल्ने उद्योग चाहिन्छ। कृषि उत्पादन गरेर मात्र हुँदैन, कृषि प्रशोधन उद्योग चाहिन्छ। खनिज वा प्राकृतिक स्रोत भए त्यसको मूल्य अभिवृद्धि गर्ने उद्योग चाहिन्छ। पर्यटनको सम्भावना भएर मात्र हुँदैन, पर्यटकलाई लामो समय बसाउने, स्थानीय उत्पादन किनाउने र स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्ने पर्यटन संरचना चाहिन्छ।

अमेरिकाले पूँजी र लगानीलाई उत्पादनसँग जोड्ने वातावरण पनि बनाउँदै गयो। व्यवसाय स्थापना गर्न, लगानी गर्न, नयाँ उद्योग खोल्न र नयाँ विचारलाई बजारमा लैजान सकिने वातावरण विस्तार हुँदै गयो। निजी क्षेत्र आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण साझेदार बन्यो। नेपालले पनि निजी क्षेत्रलाई शंकाको दृष्टिले मात्र हेर्ने होइन, राष्ट्र निर्माणको साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ। राज्यले आधारभूत पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा र नियमनको जिम्मेवारी बलियोसँग लिनुपर्छ भने निजी क्षेत्रले उद्योग, व्यवसाय, प्रविधि र रोजगारी सिर्जनामा ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ। तर निजी लगानीका लागि नीतिगत स्थिरता, कानुनी सुरक्षा, पारदर्शिता र भ्रष्टाचार नियन्त्रण आवश्यक हुन्छ। लगानीकर्ताले आज एउटा नियम र भोलि अर्को नियम भेट्ने अवस्था रहेसम्म ठूलो लगानी आउन कठिन हुन्छ।

अमेरिकाको अर्को ठूलो शक्ति शिक्षा र ज्ञानमा गरिएको लगानी हो। समयसँगै विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयहरूको विस्तार भयो। उच्च शिक्षाले केवल सरकारी कर्मचारी उत्पादन गर्ने होइन, वैज्ञानिक, इन्जिनियर, चिकित्सक, अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी र नयाँ प्रविधि विकास गर्ने जनशक्ति उत्पादन गर्ने वातावरण बनायो। अनुसन्धान र उद्योगबीचको सम्बन्ध बलियो हुँदै जाँदा विश्वविद्यालयमा जन्मिएको ज्ञान व्यवसाय र प्रविधिमा रूपान्तरण हुन थाल्यो। नेपालले पनि शिक्षा प्रणालीलाई यही दिशामा लैजानुपर्छ। विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा पास गर्ने र प्रमाणपत्र लिने शिक्षा होइन, सोच्ने, प्रश्न गर्ने, अनुसन्धान गर्ने, आविष्कार गर्ने र रोजगारी सिर्जना गर्ने शिक्षा दिनुपर्छ। नेपालको विश्वविद्यालयमा अनुसन्धानको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ र विश्वविद्यालय तथा उद्योगबीच सहकार्य बढाउनुपर्छ।

अमेरिकाको विकासमा विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तन अर्को निर्णायक शक्ति बने। औद्योगिक विकासबाट सुरु भएको यात्रा पछि विद्युत्, सञ्चार, कम्प्युटर, अन्तरिक्ष, जैविक विज्ञान, डिजिटल प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्म पुग्यो। नयाँ समस्या समाधान गर्ने नयाँ प्रविधि विकास गर्ने संस्कृति अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो। नेपालले पनि अब केवल अरू देशले बनाएको प्रविधि प्रयोग गर्ने देश भएर बस्नु हुँदैन। नेपाली युवालाई कोडिङ, इन्जिनियरिङ, रोबोटिक्स, जैविक विज्ञान, ऊर्जा, कृषि प्रविधि र अन्य आधुनिक क्षेत्रमा अनुसन्धान तथा सिर्जनाका अवसर दिनुपर्छ। आजको विश्वमा प्राकृतिक स्रोतभन्दा ज्ञान र प्रविधि ठूलो आर्थिक शक्ति बन्न सक्छ।

अमेरिकाले पूर्वाधारलाई विकासको मेरुदण्ड बनायो। सडक, रेल, बन्दरगाह, विमानस्थल, विद्युत्, सञ्चार र पछि डिजिटल पूर्वाधारको विस्तारले उत्पादन र बजारलाई जोड्यो। गाउँ, कृषि क्षेत्र, उद्योग, शहर र अन्तर्राष्ट्रिय बजारबीचको दूरी घट्दै गयो। नेपालले पनि विकासलाई काठमाडौं वा केही ठूला शहरमा सीमित राख्नु हुँदैन। गाउँमा सडक, बिजुली, इन्टरनेट, स्वास्थ्य, विद्यालय र बजार पुग्नुपर्छ। स्थानीय उत्पादनलाई नजिकको शहर र राष्ट्रिय बजारसँग जोड्नुपर्छ। पर्यटन गन्तव्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय यातायातसँग जोड्नुपर्छ। गाउँ उत्पादनको केन्द्र, शहर प्रशोधन र सेवाको केन्द्र तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजार निर्यातको गन्तव्य बन्ने गरी राष्ट्रिय आर्थिक संरचना बनाउनुपर्छ।

अमेरिकाको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता विश्वभरका मानिसका लागि अवसरको केन्द्र बन्ने क्षमता हो। विभिन्न समयमा संसारका विभिन्न देशबाट मानिसहरू शिक्षा, व्यवसाय, रोजगारी, अनुसन्धान र नयाँ जीवनका अवसर खोज्दै अमेरिका पुगे। सबै आप्रवासीलाई समान रूपमा स्वागत गरिएको थियो भन्ने सरल चित्र सही हुँदैन; अमेरिकी इतिहासमा आप्रवासनसम्बन्धी कडा प्रतिबन्ध र विभेदका अध्याय पनि छन्। तर दीर्घकालमा अमेरिका विश्वभरबाट प्रतिभा, सीप, पूँजी र विचार आकर्षित गर्ने प्रमुख केन्द्र बन्न सफल भयो। यसले अमेरिकाको आर्थिक र वैज्ञानिक क्षमतालाई थप बलियो बनायो। नेपालले पनि यसको सकारात्मक पक्षबाट सिक्नुपर्छ। आज विदेशमा रहेका नेपालीसँग ज्ञान, सीप, पूँजी र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव छ। उनीहरूलाई नेपालको विकाससँग जोड्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। भोलिको नेपाल यस्तो बन्नुपर्छ जहाँ नेपाली मात्र विदेशमा अवसर खोज्न नजाऊन्, विश्वका मानिसले पनि नेपालमा अवसर देखून्।

राष्ट्र विकासका लागि सुरक्षा र स्थिरता पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। नागरिक सुरक्षित नभएको, व्यवसाय सुरक्षित नभएको र लगानी सुरक्षित नभएको देशमा दीर्घकालीन आर्थिक विकास कठिन हुन्छ। अमेरिकाको इतिहासमा पनि युद्ध, आन्तरिक द्वन्द्व र सुरक्षा चुनौतीका गम्भीर चरणहरू आए। तर समयसँगै राष्ट्रिय सुरक्षा, कानुनी संरचना र संस्थागत व्यवस्थालाई बलियो बनाउँदै लगियो। नेपालले पनि सुरक्षा भन्नाले केवल सीमाको रक्षा मात्र होइन, नागरिकको जीवन, सम्पत्ति, व्यवसाय, लगानी र कानुनी अधिकारको सुरक्षा पनि हो भन्ने बुझ्नुपर्छ। जहाँ नागरिकलाई राज्यप्रति विश्वास हुन्छ, त्यहाँ लगानी र विकासको वातावरण बलियो हुन्छ।

अमेरिकाले आफ्नो विकासको क्रममा विश्व बजारसँग पनि सम्बन्ध विस्तार गर्‍यो। उत्पादन बढ्दै गएपछि ठूलो आन्तरिक बजार मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार पनि आर्थिक शक्तिको आधार बन्यो। नेपालले पनि आफ्नो अर्थतन्त्रलाई केवल उपभोगमा आधारित राख्नु हुँदैन। नेपालले विश्व बजारका लागि उत्पादन गर्नुपर्छ। जलविद्युत्, पर्यटन, सूचना प्रविधि, कृषि तथा खाद्य प्रशोधन, जडीबुटी, हस्तकला र अन्य सम्भावित क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय बजार खोज्नुपर्छ। “नेपालमा के आयो?” भन्दा “नेपालबाट विश्वमा के गयो?” भन्ने प्रश्न अब हाम्रो आर्थिक नीतिको केन्द्रमा हुनुपर्छ।

अब प्रश्न उठ्छ—अमेरिकाले यी सबै कुरा एकै दिन गर्‍यो त? अवश्य होइन। अमेरिकी विकास पनि धेरै पुस्ताको प्रयास, संघर्ष, नीति परिवर्तन, गल्ती, सुधार, लगानी र संस्थागत विकासको परिणाम हो। अमेरिकाको इतिहासमा गृहयुद्ध, जातीय विभेद, आर्थिक संकट, युद्ध र गम्भीर राजनीतिक संघर्ष पनि भएका छन्। त्यसैले अमेरिकालाई कुनै गल्ती नगरेको आदर्श देशका रूपमा हेर्नु हुँदैन। सिक्नुपर्ने कुरा गल्ती भए पनि सुधार गर्दै जाने क्षमता हो। नेपालले पनि यही कुरा सिक्नुपर्छ। विकासको बाटोमा समस्या आउँछन्, तर समस्या आयो भनेर योजना नै छोड्ने होइन; कमजोरी पहिचान गरेर सुधार गर्दै जाने हो।

नेपालको अहिलेको राजनीतिक अवस्थाले पनि नयाँ सम्भावना बोकेको छ। नयाँ पुस्ता राजनीतिमा आउँदैछ, नयाँ राजनीतिक शक्ति र नयाँ विचारहरू सार्वजनिक बहसमा प्रवेश गरिरहेका छन्। तर नयाँ अनुहार आउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। नयाँ नेतृत्वले नयाँ परिणाम पनि दिनुपर्छ। अब नेपालको राजनीति केवल सरकार बनाउने र गिराउने खेलमा सीमित हुनु हुँदैन। अब राजनीति रोजगारी, उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, उत्पादन र आर्थिक समृद्धिको राजनीति बन्नुपर्छ। प्रधानमन्त्री वा मन्त्री को भयो भन्ने प्रश्नभन्दा पाँच वर्षपछि देशमा कति नयाँ उद्योग खुले, कति रोजगारी सिर्जना भयो, कति निर्यात बढ्यो, कति विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा पाए, कति गाउँ बजारसँग जोडिए र नागरिकको आय तथा जीवनस्तर कति सुधार भयो भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुनुपर्छ।

नेपालले अब बीस वा तीस वर्षको राष्ट्रिय विकास योजना बनाउनुपर्छ, जुन सरकार परिवर्तनसँगै नबदलियोस्। पहिलो प्राथमिकता शिक्षा र मानव पूँजी, दोस्रो उत्पादन र उद्योग, तेस्रो पूर्वाधार, चौथो ऊर्जा, पाँचौँ डिजिटल अर्थतन्त्र, छैटौँ पर्यटन र कृषि आधुनिकीकरण तथा सातौँ विश्व बजारसँग जोडिएको निर्यातमुखी अर्थतन्त्र हुन सक्छ। हरेक प्रदेश र स्थानीय तहको आफ्नै आर्थिक विशेषता पहिचान गरेर त्यहीअनुसार उद्योग र रोजगारीको योजना बनाउनुपर्छ। गाउँमा कृषि र पर्यटन, सम्भावित क्षेत्रमा ऊर्जा, शहरमा सेवा तथा प्रविधि, औद्योगिक क्षेत्रमा उत्पादन र देशभर डिजिटल अर्थतन्त्र विस्तार गर्न सकिन्छ।

अमेरिकाको अढाई शताब्दीको विकास यात्राबाट नेपालले सबैभन्दा ठूलो पाठ यही सिक्नुपर्छ कि समृद्धि कुनै चमत्कार होइन। समृद्धि सही नीति, बलियो संस्था, शिक्षा, उत्पादन, उद्योग, पूँजी, पूर्वाधार, सुरक्षा, प्रविधि, उद्यमशीलता र दीर्घकालीन राष्ट्रिय सोचको परिणाम हो। अमेरिकाले आफ्नो इतिहासको विभिन्न चरणमा यी आधारहरू निर्माण गर्दै गयो र आज विश्वको प्रमुख शक्तिका रूपमा उभिएको छ। नेपालसँग पनि आफ्नै सम्भावना छ—जलस्रोत छ, हिमाल छ, पर्यटन छ, कृषि छ, युवा जनशक्ति छ, सांस्कृतिक सम्पदा छ र संसारभर फैलिएको नेपाली समुदाय छ। अब यी सम्भावनालाई केवल गर्व गर्ने विषय होइन, उत्पादन र समृद्धिको आधार बनाउनुपर्छ।

नेपालले अमेरिकाको नक्कल गर्नुपर्दैन; अमेरिकाबाट विकास गर्ने तरिका सिक्नुपर्छ। कृषि आधुनिक बनाउने, उद्योग स्थापना गर्ने, कारखाना चलाउने, पूर्वाधार निर्माण गर्ने, शिक्षा र अनुसन्धानमा लगानी गर्ने, विश्वभरका नेपालीको पूँजी र सीप नेपालमा ल्याउने, विदेशी लगानीलाई सुरक्षित बनाउने, युवालाई उद्यमी बनाउने, सुरक्षा र कानुनी शासन बलियो बनाउने तथा सरकार परिवर्तन भए पनि राष्ट्रिय विकासको योजना निरन्तर अघि बढाउने काम गर्नुपर्छ। अमेरिकाले छोटो समयमा फड्को मार्नुको रहस्य एउटै योजना होइन; धेरै सही आधारहरूलाई समयसँगै जोडेर बलियो राष्ट्र निर्माण गर्नु हो। नेपालले पनि अब त्यही प्रकारको दीर्घकालीन सोच अपनाउनुपर्छ।

अन्ततः नेपालले इतिहासमा गर्व गर्ने मात्र होइन, भविष्य निर्माण गर्ने समय आएको छ। हाम्रो राजनीतिक बहस अब “कसले सत्ता पाउने?” बाट “कसरी नागरिकलाई समृद्ध बनाउने?” तर्फ जानुपर्छ। हाम्रो आर्थिक नीति “के आयात गर्ने?” बाट “के उत्पादन गरेर संसारलाई बेच्ने?” तर्फ जानुपर्छ। हाम्रो शिक्षा “कुन प्रमाणपत्र पाउने?” बाट “कुन ज्ञान र सीप निर्माण गर्ने?” तर्फ जानुपर्छ। हाम्रो युवानीति “कसरी विदेश जाने?” बाट “नेपालमै कसरी अवसर सिर्जना गर्ने?” तर्फ जानुपर्छ। र हाम्रो राष्ट्रिय सोच “नेपाल गरिब छ” भन्ने निराशाबाट “नेपालसँग सम्भावना छ, अब त्यसलाई प्रयोग गर्नुपर्छ” भन्ने आत्मविश्वासतर्फ जानुपर्छ।

अमेरिकाले छोटो इतिहासमा संसारको शक्तिशाली अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सक्यो भने नेपालले पनि आफ्नो लामो इतिहास, प्राकृतिक स्रोत, युवा जनशक्ति, संस्कृति र भौगोलिक सम्भावनालाई आधुनिक संस्था, शिक्षा, उद्योग, प्रविधि र दीर्घकालीन योजनासँग जोडेर समृद्धिको नयाँ अध्याय लेख्न सक्छ।

अब नेपालको लक्ष्य केवल विकासको सपना देख्नु होइन—विकास गर्ने प्रणाली बनाउनु हो।
अब नेपालको राजनीति केवल सत्ता प्राप्तिको राजनीति होइन—समृद्धि निर्माणको राजनीति हुनुपर्छ।
अबको नेपालले संसारबाट अवसर खोज्ने मात्र होइन—संसारलाई अवसर दिन सक्ने राष्ट्र बन्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ।

लेखक परिचय
शंकर भण्डारी राजनीतिक शास्त्रका शोधकर्ता तथा समसामयिक राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक विषयमा लेखन गर्ने लेखक हुन्। उहाँ लोकतन्त्र, सुशासन, आर्थिक विकास, सामाजिक परिवर्तन तथा राष्ट्र निर्माणका विषयमा अध्ययन र लेखनमा रुचि राख्नुहुन्छ। हाल अमेरिकामा हुनुहुन्छ।