बदलिँदो विश्व राजनीतिमा डोनाल्ड ट्रम्पको भूमिका

बदलिँदो विश्व राजनीतिमा डोनाल्ड ट्रम्पको भूमिका

विश्व राजनीति अहिले तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। अमेरिका अझै विश्वकै शक्तिशाली राष्ट्रमध्ये एक हो, तर चीनको आर्थिक तथा प्राविधिक विकास, रुसको सैन्य शक्ति, भारतको बढ्दो आर्थिक प्रभाव र युरोपको रणनीतिक भूमिकाले विश्व राजनीतिलाई नयाँ दिशातर्फ अघि बढाइरहेको छ। यही बदलिँदो अवस्थामा डोनाल्ड ट्रम्पको नेतृत्व र उनको विदेश नीतिले विश्व राजनीतिमा नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ।

ट्रम्पको राजनीतिक सोचको केन्द्रमा ‘America First’ अर्थात् ‘पहिले अमेरिका’ भन्ने धारणा छ। अमेरिकाले आफ्नो आर्थिक, सुरक्षा, व्यापारिक र राष्ट्रिय हितलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने उनको मान्यता छ। पहिलो राष्ट्रपतीय कार्यकालदेखि नै उनले यही सोचलाई अघि बढाउँदै आएका छन् र दोस्रो कार्यकालमा पनि अमेरिकी हितलाई केन्द्रमा राखेर आफ्नो नीति अघि बढाइरहेका छन्।

अमेरिका आज आर्थिक, सैन्य, वैज्ञानिक र प्राविधिक रूपमा विश्वको प्रमुख शक्ति हो। संसारका विभिन्न देशका मानिस अमेरिका पुगेर अध्ययन गर्न, व्यापार गर्न, रोजगारी खोज्न र नयाँ अवसर प्राप्त गर्न चाहन्छन्। यसले अमेरिका केवल सैन्य शक्तिका कारण मात्र नभई अवसर, प्रविधि, शिक्षा र आर्थिक सम्भावनाका कारण पनि संसारको आकर्षणको केन्द्र बनेको देखाउँछ।

यही कारण अमेरिकी राष्ट्रपतिको भूमिका अमेरिकाभित्र मात्र सीमित हुँदैन। अमेरिकाले गर्ने निर्णयले विश्वका धेरै राष्ट्रको अर्थतन्त्र, सुरक्षा र कूटनीतिमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। डोनाल्ड ट्रम्पले यही अमेरिकी प्रभावलाई आफ्नो राजनीतिक शैलीअनुसार प्रयोग गरिरहेका छन्।

अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धा

आजको विश्व राजनीतिमा अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धा महत्वपूर्ण विषय बनेको छ। व्यापार, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ऊर्जा, आपूर्ति शृंखला र रणनीतिक प्रभावमा दुवै राष्ट्रबीच प्रतिस्पर्धा बढिरहेको छ। ट्रम्पले चीनसँग कडा व्यापारिक नीति अपनाउँदै अमेरिकी उद्योग र रोजगारीलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

तर अमेरिका र चीनजस्ता दुई ठूला शक्तिबीचको प्रतिस्पर्धा युद्धमा परिणत हुनु संसारकै लागि खतरनाक हुन सक्छ। त्यसैले प्रतिस्पर्धासँगै संवाद र सहकार्यको बाटो खुला राख्नु आवश्यक छ। विश्वका दुई ठूला आर्थिक शक्तिले आफ्नो राष्ट्रिय हित जोगाउँदै विश्व अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय स्थिरताका लागि सहकार्य गर्न सक्नुपर्छ।

रुस–युक्रेन युद्ध

रुस–युक्रेन युद्धले विश्व राजनीतिमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। यसले युरोपको सुरक्षा मात्र होइन, ऊर्जा, खाद्यान्न र विश्व अर्थतन्त्रलाई समेत प्रभावित गरेको छ। यस्तो अवस्थामा अमेरिकाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

युद्धमा कुनै एक पक्षको मात्र सहयोगी बन्नुभन्दा दुवै पक्षलाई वार्ताको टेबलमा ल्याउने र शान्तिको वातावरण निर्माण गर्ने भूमिका अमेरिकाले खेल्न सक्नुपर्छ। युद्ध सुरु गर्न शक्ति चाहिन्छ, तर युद्ध अन्त्य गर्न अझ ठूलो कूटनीतिक क्षमता आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले अमेरिकाले आफ्नो प्रभावलाई सैन्य प्रतिस्पर्धाभन्दा वार्ता र शान्ति स्थापनामा प्रयोग गर्न सके विश्वका लागि त्यो ठूलो योगदान हुनेछ। युद्धको समाधान अन्ततः हतियारबाट होइन, संवाद र समझदारीबाट खोजिनुपर्छ।

मध्यपूर्वको अवस्था

मध्यपूर्वको अवस्था पनि त्यत्तिकै संवेदनशील छ। इरान र अमेरिकाबीच लामो समयदेखि तनाव रहँदै आएको छ। इजरायल–प्यालेस्टाइनलगायतका द्वन्द्वले पनि यस क्षेत्रलाई अस्थिर बनाइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा सैन्य शक्ति र दबाबले मात्र स्थायी समाधान सम्भव हुँदैन।

अन्ततः वार्ता, कूटनीति र आपसी समझदारीबाटै दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्छ। अमेरिकाले मध्यपूर्वमा आफ्नो प्रभाव प्रयोग गरेर द्वन्द्वरत पक्षहरूलाई वार्तामा ल्याउने वातावरण निर्माण गर्न सके त्यो उसको विश्वव्यापी नेतृत्वको सकारात्मक उदाहरण बन्न सक्छ।

भारत र उदयमान शक्तिहरू

भारतको बढ्दो शक्ति पनि आजको विश्व राजनीतिमा महत्वपूर्ण विषय हो। ठूलो अर्थतन्त्र, जनसंख्या, प्रविधि र रणनीतिक क्षमताका कारण भारत आगामी विश्व व्यवस्थाको महत्वपूर्ण शक्ति बन्ने क्रममा छ। यस्तै रुस, युरोप, जापान तथा अन्य उदयमान शक्तिहरू पनि आफ्नो प्रभाव विस्तार गरिरहेका छन्।

यसले संसार अब एउटै शक्तिको निर्णयबाट मात्र चल्ने अवस्था नरहेको देखाउँछ। त्यसैले अमेरिकाले यी राष्ट्रलाई आफ्नो प्रभावको घेराभित्र राख्ने प्रयासभन्दा समान साझेदारका रूपमा अघि बढाउने नीति लिनु दीर्घकालीन रूपमा बढी प्रभावकारी हुनेछ।

शक्तिशाली राष्ट्र हुनुको अर्थ अरूलाई दबाउनु होइन। वास्तविक शक्ति भनेको अरूलाई पनि विकास र समृद्धिको बाटोमा अघि बढाउन सक्नु हो।

गरिब राष्ट्रप्रति अमेरिकाको जिम्मेवारी

विश्वमा अझै धेरै राष्ट्र गरिबी, बेरोजगारी, अशिक्षा, कमजोर स्वास्थ्य प्रणाली र पूर्वाधारको अभावसँग संघर्ष गरिरहेका छन्। अमेरिकाजस्तो शक्तिशाली राष्ट्रले यस्ता राष्ट्रलाई केवल आर्थिक सहयोग दिनेभन्दा शिक्षा, प्रविधि, स्वास्थ्य, उद्योग, ऊर्जा, कृषि र रोजगारीका क्षेत्रमा आत्मनिर्भर बन्न सहयोग गर्नुपर्छ।

कमजोर राष्ट्रलाई सधैं कमजोर राख्नु समाधान होइन। उनीहरूलाई पनि शक्तिशाली र समृद्ध बनाउने वातावरण निर्माण गर्नु आजको विश्व नेतृत्वको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। अमेरिकाले आफ्नो अनुभव, प्रविधि, पूँजी र ज्ञानलाई विकासोन्मुख राष्ट्रको क्षमता निर्माणमा प्रयोग गर्न सके विश्वव्यापी असमानता कम गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ।

ट्रम्पको अभिभावकीय भूमिका

यही ठाउँमा डोनाल्ड ट्रम्पको भूमिका अझ महत्वपूर्ण बन्न सक्छ। अमेरिकाको शक्ति र प्रभावलाई केवल अमेरिकी स्वार्थमा सीमित नराखी विश्व शान्ति र समृद्धिका लागि प्रयोग गर्न सके ट्रम्पले आफ्नो नेतृत्वलाई नयाँ अर्थ दिन सक्छन्।

विश्वका कुनै पनि द्वन्द्वमा एउटा पक्षको मात्र सहयोगी बन्नुभन्दा दुवै पक्षलाई वार्तामा ल्याउने, समस्या सुन्ने र शान्तिको बाटो खोज्ने अभिभावकीय भूमिका अमेरिकाले निर्वाह गर्नुपर्छ। संसारका मानिसले अमेरिकालाई केवल शक्तिशाली राष्ट्रका रूपमा होइन, संकटको समयमा समाधान खोज्ने नेतृत्वका रूपमा पनि हेर्न सक्नुपर्छ।

अमेरिकाले आफूलाई संसारको शक्तिशाली राष्ट्रका रूपमा स्थापित गरिसकेको छ। अब प्रश्न अमेरिकाले कति शक्ति प्रदर्शन गर्न सक्छ भन्ने होइन; उसले आफ्नो शक्तिलाई मानवताको हितमा कति प्रयोग गर्न सक्छ भन्ने हो।

ट्रम्पको अन्तिम राष्ट्रपतीय कार्यकाल र विरासत

डोनाल्ड ट्रम्पको वर्तमान राष्ट्रपतीय कार्यकाललाई उनको अन्तिम राष्ट्रपतीय कार्यकालका रूपमा हेर्न सकिन्छ। अमेरिकी संविधानको २२औँ संशोधनले कुनै व्यक्ति दुई पटकभन्दा बढी राष्ट्रपति निर्वाचित हुन नपाउने व्यवस्था गरेको छ। त्यसैले यस कार्यकालमा ट्रम्पसामु आफ्नो राजनीतिक विरासतलाई दीर्घकालसम्म स्थापित गर्ने महत्वपूर्ण अवसर छ।

अब उनले अमेरिकी जनताले लामो समयसम्म सम्झने सकारात्मक छाप छोड्नुपर्ने जिम्मेवारी छ। अमेरिकालाई अझ बलियो, सुरक्षित, आर्थिक रूपमा सक्षम र प्राविधिक रूपमा अग्रणी बनाउने प्रयाससँगै अमेरिकी जनताको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु उनको प्रमुख दायित्व हुनुपर्छ।

केवल राजनीतिक विवाद वा शक्ति प्रदर्शनका कारण सम्झिनुभन्दा अमेरिकी जनताले “ट्रम्पले अमेरिकालाई बलियो बनाए र संसारलाई शान्तिको बाटो देखाए” भनेर सम्झन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु उनको ठूलो सफलता हुनेछ।

त्यस्तै, उनको विरासत अमेरिकाभित्र मात्र सीमित हुनु हुँदैन। विश्वले पनि उनको अन्तिम राष्ट्रपतीय कार्यकाललाई युद्ध, तनाव र विभाजनभन्दा माथि उठेर शान्ति, संवाद र समृद्धिको सन्देश दिने कार्यकालका रूपमा सम्झन सक्नुपर्छ।

निष्कर्ष

डोनाल्ड ट्रम्पको नेतृत्वमा अमेरिका आफ्नो राष्ट्रिय शक्ति, आर्थिक क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावलाई अझ बलियो बनाउने प्रयासमा छ। यो अमेरिकाको अधिकार र जिम्मेवारी दुवै हो। तर संसारको शक्तिशाली राष्ट्रको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिको जिम्मेवारी आफ्नै राष्ट्रको सीमाभन्दा धेरै फराकिलो हुन्छ।

ट्रम्पले आफ्नो अन्तिम राष्ट्रपतीय कार्यकालमा अमेरिकालाई अझ शक्तिशाली बनाउनेसँगै संसारलाई पनि शान्ति र समृद्धिको बाटो देखाउन सक्नुपर्छ। विश्वका कुनै पनि युद्धलाई अन्त्य गर्न वार्ता र कूटनीतिक पहल गर्नुपर्छ। कुनै एक पक्षको मात्र सहयोगी बन्नुभन्दा द्वन्द्वरत पक्षलाई संवादमा ल्याएर समाधान खोज्ने भूमिका खेल्नुपर्छ।

संसारका साना, गरिब र विकासोन्मुख राष्ट्रलाई पनि शिक्षा, प्रविधि, स्वास्थ्य, उद्योग, लगानी र रोजगारीका माध्यमबाट समृद्ध बनाउने वातावरण निर्माण गर्न अमेरिकाले नेतृत्व गर्नुपर्छ। शक्तिशाली राष्ट्रको वास्तविक अभिभावकीय भूमिका कमजोरलाई नियन्त्रण गर्नु होइन, कमजोरलाई उठाउनु हो।

अमेरिका संसारको आकर्षणको केन्द्र बनेको छ भने अमेरिकी नेतृत्व पनि संसारको विश्वासको केन्द्र बन्न सक्नुपर्छ। ट्रम्पले आफ्नो प्रभावलाई युद्ध र विभाजनमा होइन, शान्ति र संवादमा प्रयोग गर्न सके उनको राजनीतिक विरासत अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।

युद्धले विजेता र पराजित जन्माउँछ; वार्ताले भविष्य जन्माउँछ। शक्तिको वास्तविक महानता अरूलाई नियन्त्रण गर्नुमा होइन, अरूलाई पनि शक्तिशाली बनाउनुमा हुन्छ।

डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो अन्तिम राष्ट्रपतीय कार्यकालबाट अमेरिकी जनता र विश्व समुदायलाई एउटा स्थायी सकारात्मक सन्देश दिएर जान सक्नुपर्छ—अमेरिका शक्तिशाली बनोस्, अमेरिकी जनता समृद्ध बनून्, तर अमेरिकाको शक्ति विश्व शान्ति र समृद्धिका लागि पनि प्रयोग होस्। विश्वका साना, गरिब र कमजोर राष्ट्रलाई माथि उठाउने अभिभावकीय भूमिका अमेरिकाले खेलोस्। यही भयो भने डोनाल्ड ट्रम्पको राजनीतिक विरासत अमेरिकामा मात्र होइन, विश्व राजनीतिमा पनि दीर्घकालसम्म सम्झनलायक बन्न सक्छ।

लेखक परिचय

शंकर भण्डारी सामाजिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक विषयवस्तुमा कलम चलाउँदै आउनुभएका लेखक तथा राजनीतिशास्त्रका पीएचडी स्कलर हुनुहुन्छ। उहाँ समसामयिक राजनीति, समाज र विश्व परिवेशका विषयमा अध्ययन तथा लेखनमा सक्रिय हुनुहुन्छ।